Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Θάσου- Μέρος Α'

ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΩΡΟΥ & DESIGN

Φοιτητική εργασία του τμήματος αρχιτεκτόνων ΑΠΘ*. 

παναγία, θασος, παλιές φωτογραφίες θάσου, αρχιτεκτονική θάσου, παραδοσιακή αρχιτεκτονική θάσου, μακεδονίτικη αρχιτεκτονική Φωτογραφία από το χωριό Παναγία Θάσου/ (Πηγή φωτογραφίας: wikipedia: "Panagia Gebäude 2 C" by Gerhard Haubold - Own work. Licensed under Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 via Wikimedia Commons - συνδεσμος

Συνοπτική ιστορία του νησιού

Η Θάσος ονομαζόταν "Αιθρία", λόγω του αίθριου ουρανού, "Αερίνα" λόγω του δροσερού καλοκαιριού, "Χρυσή" για το χρυσάφι της και "Ήδωνις" (Όδωνις) από τους Όδωνες Θράκες. 

  • Πρώτοι κάτοικοι ήταν οι Κάρες από τη Μικρά Ασία και οι Ήδωνες-Θράκες. Στοιχεία της παρουσίας τους χρονολογούνται από την τελευταία περίοδο της εποχής του Χαλκού (πριν το 1150 πΧ).
  • Στη συνέχεια εγκαταστάθηκαν στο νησί οι Φοίνικες, που ήρθαν με αρχηγό τον Θάσο. Στους Φοίνικες οφείλονται τα τοπωνύμια Αίνυρα και Κοίνυρα και η ανακάλυψη των μεταλλείων του νησιού.
  • Από τον 6ο έως τον 4ο π.Χ αιώνα, το νησί βρίσκεται στο ζενίθ της ανάπτυξής του. Κατά τους χρόνους αυτούς, οι κάτοικοι είχαν έντονη πολεμική δραστηριότητα, ίδρυσαν αποικίες στα απέναντι παράλια της Μακεδονίας, ενίσχυσαν αμυντικά το νησί με τείχη και στόλο αλλά δέχτηκαν και πολλές επιθέσεις. Ίωνες, Αιολείς, Αθηναίοι, Πελοποννήσιοι είναι μερικοί μόνο από τους πολιορκητές και κατακτητές της Θάσου. 
  • Ο Φίλιππος Β΄(358-336 π.Χ) κατέκτησε τη Θάσο και οι κάτοικοι συμμετείχαν στις εκστρατείες του Μ. Αλεξάνδρου. 
  • Ακολούθησε η Ρωμαϊκή κατάκτηση και η διάδοση του Χριστιανισμού. 
  • Τη Ρωμαϊκή εποχή ακολούθησε η Βυζαντινή εποχή. Τα χρόνια είναι ταραγμένα καθώς πολλοί εχθροί πολιορκούν και κατακτούν τη Θάσο. Επιπλεόν, από τον 7ο μ.Χ αιώνα αρχίζουν οι πειρατές να απειλούν το νησί, να λεηλατούν τα παράλια, να παίρνουν ακόμη και κατοίκους για να τους πουλήσουν ως σκλάβους. Από το 961 έως το 1204 η Θάσος ανήκει και πάλι στην Βυζαντινή αυτοκρατορία.
  • Οι Φράγκοι κατέκτησαν την Κωνσταντινούπολη το 1204. Την περίοδο της Φραγκοκρατίας η Θάσος καταλαμβάνεται από τους Βενετούς.  
  • Το 1261 η Θάσος επανέρχεται στην Βυζαντινή αυτοκρατορία. Ωστόσο, διάφοροι επιδρομείς συνεχίζουν να πολιορκούν και να κατακτούν ανά διαστήματα το νησί. Στα 1306 ο Μιχαήλ Παλαιολόγος παραχώρησε τη Θάσο στον τυχοδιώκτη  γενοβέζο Φραντσίσκο Γκατελούζο.
  • Το 1455 η Θάσος κατακτήθηκε από τους Τούρκους. Ακολούθησε περίοδος σχετικής ηρεμίας.
  • Στο τέλος του 17ου αιώνα ξαναφουντώνει η πειρατεία. Σικελοί, Βένετοι, Γενουάτες, Σλάβοι, Καταλανοί, Ισπανοί ακόμη και Έλληνες πειρατές ρημάζουν το νησί. Η μάστιγα των πειρατών κράτησε μέχρι τον 18ο αιώνα. 
  • Το 1813 η Θάσος πέρασε στα χέρια των Αιγυπτίων και του Μωχάμετ Αλή. Ο Μωχάμετ Αλή, έδωσε πλήρη ελευθερία στο νησί και ελάττωσε τους φόρους, καθώς ήταν συναισθηματικά δεμένος με τον τόπο. Είχε μεγαλώσει στο Ραχώνι, σε ελληνική οικογένεια. 
  • Η Θάσος πήρε μέρος στη μεγάλη του γένους επανάσταση με αρχηγό τον Χατζηγιώργη από το Θεολόγο. Η συνθήκη του Βουκουρεστίου, επικύρωσε την ένωση με την Ελλάδα. 

Γεωμορφολογία του νησιού. Η απόσταση μεταξύ της Θάσου και των παραλίων της Μακεδονίας είναι μικρότερη των 8 χιλιομέτρων. Η επιφάνεια του νησιού είναι ορεινή με πυκνά δάση, κυρίως πεύκα. Τα δάση της Θάσου είναι γνωστά από την αρχαιότητα, καθώς εξάγονταν άφθονη ξυλεία. Σημαντικός είναι και ο ορυκτός πλούτος της Θάσου. Το λευκό μάρμαρο χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή ναών και δρόμων, ενώ στα Κοίνυρα και στα Αίνυρα βρίσκονταν κοιτάσματα χρυσού. 

Δημιουργία των οικισμών της Θάσου: Ο πληθυσμός του νησιού ήταν στο μεγαλύτερο μέρος του Ελληνικός. Τον 15ο αιώνα, Κωνσταντινουπολίτες πρόσφυγες, μετά την άλωση, κατέφυγαν στο νησί και έκτισαν κοντά το Θεολόγο δύο συνοικισμούς. Μέχρι σήμερα διασώζονται στο νησί, ονόματα βυζαντινής προελεύσεως, όπως Κομνηνός, Λάσκαρης, Δούκας, Φωκάς. 

Κατά τα αρχαία χρόνια, στα παράλια της Θάσου υπήρχε εκτεταμένη κατοίκηση, για παράδειγμα στο Λιμένα. Ωστόσο, η πειρατεία ανάγκασε τους κατοίκους να μετακινηθούν στην ενδοχώρα και να εγκαταλείψουν τα παράλια. Οι κάτοικοι λοιπόν, αναγκάστηκαν να αναζητήσουν νέες τοποθεσίες για τη δημιουργία των χωριών τους. Οι τοποθεσίες αυτές θα έπρεπε να είναι αθέατες από τη θάλασσα αλλά ταυτόχρονα να έχουν πρόσβαση σε νερό. Για παράδειγμα, το χωριό Παναγία, ήταν καλά κρυμμένο μέσα στα βουνά, αθέατο απο τη θάλασσα, ενώ είχε πρόσβαση σε άφθονο νερό. Ακόμη και σήμερα τρέχουν τα νερά των πηγών μέσα στο χωριό. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια έχει γίνει επέκταση του οικισμού και πλεόν τα νεότερα κτίσματα είναι ορατά από τη θάλασσα. Βέβαια, ο παλιός οικισμός ήταν καλά κρυμμένος μέσα στα βουνά. Για αυτό, το λόγο υπήρχε και έλλειψη διαθέσιμου χώρου και τα σπίτια κτίζονταν το ένα πολύ κοντά στο άλλο, χωρίς αυλές. 

Ήδη από τα 1444-5, υπάρχουν αναφορές για τα χωριά Κάστρο, Καλλιράχη, Αναστάσιο, Ποτάμιο, Χοίναιρο. Αργότερα αναφέρονται οι Μαριές, ο Θεολόγος, το Ραχώνι και το Καζαβίτι. Παρόλο, που η πειρατεία ανάγκαζε του κατοίκους να μένουν στην ενδοχώρα, η θαλάσσια επικοινωνία ήταν απαραίτητη (έστω και σε μικρό βαθμό). Άλλωστε πολλά γόνιμα εδάφη βρίσκονταν κοντά στη θάλασσα και έπρεπε να καλλιεργηθούν. Για τις μικρές ανάγκες του εμπορίου, οι κάτοικοι χρησιμοποιούσαν το λιμάνι του συνοικισμού Λιμένα, που το είχαν οχυρώσει κατάλληλα. Επίσης, δημιουργήθηκαν μικροί οικισμοί, για εποχιακή εγκατάσταση, όπως για παράδειγμα οι «καλύβες» ή «καλύβια». Υπολείμματα τέτοιων εγκαταστάσεων σώζονται στην Αστρίς, στην Αλυκή, στα Κοίνυρα, στα Λιμενάρια και στον Πρίνο. Οι καλύβες κατασκευάζονταν από πέτρα και ξύλο, δηλαδή από υλικά που μπορούσαν να βρεθούν τοπικά.

αλυκές, Θάσος, παλιές φωτογραφίες από Θάσο, καλύβες αρχιτεκτονική Η παραλία των Αλυκών σε φωτογραφία του 1958. Ο οικοσμός αποτελούνταν από καλύβες για την προσωρινή διαμονή των ψαράδων. Σήμερα, οι καλύβες έχουν μετατραπεί σε θερινές κατοικίες και η παραλία είναι πολυσύχναστη. (πηγή φωτογραφίας: "Aliki (1958) 2 C" by Gerhard Haubold - Own work. Licensed under Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 via Wikimedia Commons - σύνδεσμος)

Τα τελευταία χρόνια, μετά το τέλος της πειρατείας, άρχισαν να αναπτύσσονται οι σκάλες, όπως η σκάλα Παναγίας, η σκάλα Ποταμιάς, η σκάλα Καλλιράχης κλπ. Οι σκάλες αποτελούν τον παραθαλάσσιο οικισμό ενός χωριού. Στις αρχές του 20ου αιώνα, ιδρύθηκαν τα Λιμενάρια. Το κοντινό χωριό Κάστρο εγκαταλείφθηκε αφού οι κάτοικοι αναζήτησαν εργασία στα μεταλλεία της παραλίας των Λιμεναρίων. 

Η Θάσος παρά τη ξυλεία που είχε, δεν ανέπτυξε εμπορικό στόλο, ίσως λόγο του φόβου των πειρατών αλλά και της ιδιοσυγκρασίας των κατοίκων. Η οικονομία της παρέμεινε κλειστή, γεωργική και κτηνοτροφική με σκοπό την εξυπηρέτηση των αναγκών των κατοίκων. Ως εκ τούτου, το νησί παρέμεινε φτωχό, γεγονός που αντικατοπτρίζεται στην αρχιτεκτονική του. Για παράδειγμα, σε σύγκριση με τη Χίο, οι κάτοικοι του οποίου ασχολήθηκαν με τη ναυτιλία, η Θάσος έχει ελάχιστα αρχοντικά σπίτια και σχεδόν κανένα τριώροφο σπίτι. Η βασική επαφή των κατοίκων με τον έξω κόσμο ήταν με το Άγιο Όρος, ενώ, μερικά από τα μεγαλύτερα κτίρια στο νησί ήταν τα μετόχια (για παράδειγμα στο Θεολόγο και στο Καζαβίτι).

Τα ονόματα και τα τοπωνύμια

Τα ονόματα των χωριών και τα τοπωνύμια αποκαλύπτουν πολλές φορές στοιχεία για τη μορφολογία του τόπου, για την ιστορία του ή το λόγο που επιλέχτηκε η συγκεκριμένη τοποθεσία. Μερικά παραδείγματα είναι τα παρακάτω:

  • Το όνομα του χωριού Αστρίς σχετίζεται με ιερότητα η μαγεία.
  • Το όνομα του χωριού Κάστρο δηλώνει κάποιο αρχαίο κτίσμα ή μια οχυρωμένη τοποθεσία.
  • Το όνομα του χωριού Ποταμιά σχετίζεται με τις πολλές πηγές και τα ποτάμια που περνούν μέσα από το χωριό. 
  • Το όνομα του χωριού Παναγία (ή Αναστάσιο) και του χωριού Αγ. Γεώργιος σχετίζονται με κάποιο θρησκευτικό κτίσμα. 
  • Τα ονόματα των χωριών Καλλιράχη και Ραχώνι δηλώνουν ικανοποιητική μορφολογία εδάφους. 
  • Τα ονόματα Λιμένας και Λιμενάρια σχετίζονται με το λιμάνι.
  • Το όνομα Πρίνος πιθανόν να δηλώνει την ύπαρξη πουρναριών στην περιοχή. 

Ο Πολεοδομικός ιστός των οικισμών.

Όπως και στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας, έτσι και στη Θάσο η γεωμορφολογία της τοποθεσίας έπαιξε σημαντικό ρόλο στην διαμόρφωση των οικισμών.

Οι οικισμοί του θεολόγου, του Σωτήρα και της Ποταμιάς ακολουθούν γραμμική ανάπτυξη, δεν έχουν δηλαδή μια κεντρική πλατεία. Ωστόσο, το ρόλο της πλατείας αναλαμβάνει συνήθως ο χώρος γύρω από την εκκλησία. Για παράδειγμα στο Θεολόγο, σχηματίζονται τέσσερις κεντρικοί δρόμοι, παράλληλοι μεταξύ τους, που ακολουθούν τις ισοϋψείς καμπύλες του εδάφους. Οι παράλληλοι δρόμοι ενώνονται με μικρούς εγκάρσιους, ιδιαίτερα ανηφορικούς δρόμους. Στο χωριό Σωτήρας, υπάρχει ένα κεντρικός δρόμος που ακολουθεί τις καμπύλες του εδάφους. Αντίθετα, στα χωριά Παναγιά, Ραχώνι, Καζαβίτι, Μαριές, Καλλιράχη η οργάνωση γίνεται γύρω από μια κεντρική πλατεία. Στην πλατεία αυτή καταλήγουν και όλοι οι δρόμοι του χωριού. 

Ο δρόμος που ένωνε τους οικισμούς μεταξύ τους περνούσε μέσα από την πλατεία των χωριών Σήμερα, αυτό δεν είναι τόσο εμφανές καθώς πολλοί παλιοί δρόμοι που ένωναν τους οικισμούς μεταξύ τους δε χρησιμοποιούνται πια. Για παράδειγμα, τα χωριά Θεολόγος, Ποταμιά και Παναγία, ενώνονταν με χωματόδρομο μέσα στο δάσος, αλλά αυτός ο δρόμος δεν χρησιμοποιείται πια. 

Τα στενά σοκάκια: Στα χωριά της Θάσου, αλλά και στα περισσότερα ορεινά χωριά της Ελλάδας, οι δρόμοι δεν είναι ευθείς αλλά σχηματίζουν καμπύλες που μοιάζουν με την κίνηση του φιδιού. Η μορφή αυτή, οφείλεται κατά βάση στη γεωμορφολογία του τόπου. Δηλαδή, ο δρόμος ακολουθεί τη μορφολογία του εδάφους. Υπάρχει και μια δεύτερη πιθανή εξήγηση. Οι δρόμοι κατασκευάζονται οφιοειδείς, έτσι ώστε να μην υπάρχει μεγάλο πεδίο σκόπευσης σε περίπτωση εισβολής από κάποιο εχθρό. Από την άλλη, λόγο έλλειψης χώρου (θυμηθείτε ότι ο οικισμός έπρεπε να παραμένει αθέατος από τη θάλασσα), τα σπίτια κτίζονταν το ένα πολύ κοντά στο άλλο με αποτέλεσμα οι δρόμοι να είναι εξαιρετικά στενοί. Τα περισσότερα σοκάκια ήταν λιθόστρωτα (καλντερίμια). Σήμερα, τα περισσότερα παραδοσιακά καλντερίμια έχουν καταστραφεί και στην καλύτερη περίπτωση οι δρόμοι έχουν στρωθεί με σχιστόπλακες ενώ στη χειρότερη με τσιμέντο.

Παναγία, Θάσος, παραδοσιακή αρχιτεκτονική θάσου, Μακεδονίτικη αρχιτεκτονική, καλντερίμι, καλντερίμι φωτογραφία, σαχνισί, Λιθόστρωτο καλντερίμι που οδηγεί από την πλατεία στην εκκλησία του χωριού Παναγία σε φωτογραφία του 1957. (πηγή φωτογραφίας: "Panagia Auffahrt C" by Gerhard Haubold - Own work. Licensed under Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 via Wikimedia Commons - σύνδεσμος)

Ο προσανατολισμός των σπιτιών. Ο προτιμητέος προσανατολισμός είναι ο Νότιος. Λόγω του φόβου των πειρατών αλλά και λόγω της γεωμορφολογίας του νησιού, μερικοί οικισμοί επιλέχτηκαν σε θέσεις που δεν είχαν ευνοϊκό προσανατολισμό. Έτσι, για παράδειγμα στην Παναγία και στην Ποταμιά, ο προσανατολισμός του χωριού είναι ανατολικός. Το Ραχώνι είναι στραμμένο βορειοδυτικά, λόγω της μορφολογίας του τόπου. 

Βιβλιογραφία:

  • Στεφάνου, Ν. Σ., Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική, Θάσος, εκδόσεις Μέλισσα, Αθήνα 1990.
  • Χρηστος Ιακωβίδης, Χ.Ι, 1982. Νεοελληνική Αρχιτεκτονική και Αστική Ιδεολογία. 1st ed. Αθήνα: εκδόσεις Δωδώνη.
  • Μουτσόπουλος, Ν. Κ., Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική της Μακεδονίας 15ος- 19ος αιώνας, εκδόσεις Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1993.
  • Μουτσόπουλος Ν.Κ., Η Αρχιτεκτονική προεξοχή, Το σαχνισί ,Συμβολή στη μελέτη της ελληνικής κατοικίας, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Επιστημονικά! πραγματείαι, Σειρά φιλολογική και θεολογική, Αρ. 17, Θεσσαλονίκη 1988.

Προσθήκη νέου σχολίου


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση

Διαφήμιση

Άλλα σχετικά άρθρα

2012-11-09-13-00-22Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική στην Ελλάδα παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία και είναι δύσκολο να κατηγοριοποιηθεί σε ενότητες. Ωστόσο, θα μπορούσαν να διακριθούν τρεις βασικές...
2012-10-24-17-57-55Η παρούσα ερευνητική εργασία προσπάθησε να διερευνήσει την εκατέρωθεν σχέση που είχε ο εσωτερικός χώρος των κατοικιών της παραδοσιακής Μακεδονίτικης αρχιτεκτονικής (διάταξη χώρων, ανοίγματα, έπιπλα, κλπ) με την καθημερινή ζωή, τις συνήθειες, τις ανάγκες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των ενοίκων. Για...
2014-09-15-11-27-44Η γεωμορφολογία, το κλίμα του νησιού και τα διαθέσιμα υλικά είναι όμοια με της Ηπειρωτικής Μακεδονίας. Άλλωστε, το νησί βρίσκεται γεωγραφικά σε εγγύτητα με την Ηπειρωτική Μακεδονία. Ως εκ τούτου, η παραδοσιακή ή λαϊκή αρχιτεκτονική είναι όμοια με την Θρακο-Μακεδονική αρχιτεκτονική, αν και υπάρχουν...
2012-01-25-19-41-57Διάβασα το άρθρο για τη βλάχικη φλοκάτη και βρήκα εξαιρετικά ενδιαφέρουσες τις πληροφορίες τις οποίες δίνεται. Και με αφορμή αυτό το άρθρο, θα ήθελα να σας ρωτήσω αν γνωρίζετε πως ονομαζόταν τα χαλιά που κρεμούσαν παλιά στους τοίχους των σπιτιών (συνήθως στα...
Διαφήμιση
Featured Links:
Διαφήμιση

Banner συνεργατών

Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση

Χειροτεχνίες για παιδιά

Διαφήμιση
Διαφήμιση

Google+